BİR İBİBİK YAZISI
Yaklaşık 35 yıldır içinde olduğum Beytepe Yerleşkesinde ilk defa gördüğüm ibibik kuşuna dair yazdıklarımdır…
Çakmak ve Işın’ın Anadolu Kuş Adları Sözlüğü’ne göre Anadolu’da bubu, çavuşkuşu, hudhud, hüthüt, kırlı kuş, kukile, mukanniü’l arz ya da tarakçın adlarıyla da bilinen İbibik (upupa epops) Beytepe’de nadir gözlemlenen bir kuş. ebird.org kayıtlarına göre ilk kez 2021 Eylül ayında kaydedilmiş. Yine aynı veri tabanına göre sadece 10 gözlem kaydı var. Bu yüzden olsa gerek dün Beytepe’de yaptığımız gözlemde aniden karşımıza çıkması ve uçup soluğu bir çam ağacının dalında alması bizi oldukça heyecanlandırdı.
İbibik, birçok kültürde sözü edilen, kendisine önem atfedilen bir kuş. Antik Yunan’da kuşların kralı olarak kabul edilmiş. Tevrat’ta, İncil’de ve Kuran’da kurmaca bir karakter olarak tasvir edilip anlatılmış. Süleyman peygamberin kuşu olarak resmedilmiş. Kuran’ın Neml suresinin 19-21. ayetlerinde cinlerden, insanlardan ve kuşlardan ordu toplayan Süleyman’la olan ilişkisinden şöyle bahsedilmektedir: “Süleyman kuşları gözden geçirdi ve ‘Hüdhüdü niçin göremiyorum; yoksa kayıplara mı karıştı?’ diye sordu. ‘Ya bana açık bir gerekçe getirir veya onu şiddetle cezalandırırım ya da onu boğazlarım!’ Çok geçmeden hüdhüd gelip dedi ki: ‘Ben, senin bilmediğin bir şeyi öğrendim. Sebe’ halkından sana kesin bir bilgi getirdim.’”[1]
İbibik, Fars edebiyatının da simge kuşlarından birisi. Feridüddin Attar’ın Mantık Al-Tayr (Kuş Dili) (1177) adlı eserinde tüm kuşlara hakikat yolunu gösteren bilge kuş olarak tasvir edilmiştir:
* Ey doğru yolu gösteren… ey hakikatta her vadinin haber çavuşu olan hüthüt,
merhaba!
* Seba sınırlarına kadar ne de güzel gittin… Süleyman’la ne de güzel “Mantık
al-Tayr” (Kuşdili) ile konuştun.
Süleyman’ın sırlarına mahrem oldun… bu yüzden övündün, bu yüzden başına
taç urundun!
Devi bağla, zindanda hapset de Süleyman’ın sırrına mahrem ol!
Devi zindana koydun mu, Süleyman’la padişahlık otağına girersin.”[2]
Mantık Al-Tayr Türkçe edebiyatı için önemli bir eserdir. Gülşehrî, 14. Yüzyılın başlarında bu eseri Mantıku’t Tayr adıyla Türkçeye kazandırmıştır. Gulşehrî bunu yaparken asıl metne sadık kalmamış kendinden ve bazı başka eserlerden de eklemeler yaparak bu epik (anlatı) şiiri kendine mal etmiştir. Onun eserinde ibibik kendini şöyle tanıtır:
Geldi hüdhüd ara yire bî-lecâc
Hullesi egninde vü başında tâc
Kim tarîkat iline server benem
Hem hakîkat yolına rehber benem
‘Âlemi başdan başa gezdüm kamu
Hâturuma nakşını yazdum kamu
Çok Süleymân-ıla eyledüm sefer
Yok-durur ben görmedügüm bahr u ber
Her ne hâle dir-iseñ hâżır benem
Kim Süleymân-ıla sâhib-sır benem
Ol erenler kim bu sırrı bildiler
Yollarında beni rehber kıldılar
Menziline irürem her bir kuşı
Bensüz iremeye sîmurga kişi (s. 4)[3]
Bu hikayede ibibik, kendilerine padişah arayan kuşların rehberidir. Kuşlar onun rehberliğinde Simurg’a (Anka kuşuna) ulaşmak için yola revan olurlar. Yüzlerce kuş yola çıkmalarına rağmen, bunların çok büyük bir kısmı yolculuğun sıkıntılarına katlanamayıp alışkanlıklarını öne sürerek pes ederler, yedi hakikat vadisini geçmeyi gerekli kılan meşakkatli yolculuğun sonuna ancak otuz kuş (si-murg Arapçada otuz kuş demektir) erebilir. Bu otuz kuş ulaştıkları yerde, aradıkları kuşlar padişahı Simurg’un meğer kendileri olduğunu anlarlar. Hikayedeki tasavvufi anlama paralel olarak, yolculuklar kendini tanıma ve tamamlama sürecidir. Özellikle bu, belirli bir hedefe doğru kolektif olarak yapılan bir yolculuksa… Beytepe’ye ibibik gelmiş. Doğanın gerçekliğine doğru olan yolculuğumuzda onu kendimize rehber seçsek yeridir. Nitekim uzun yollar katetmiş, çok diyarlar görmüş, çok alemler yaşamış bu kuştan daha iyi bir rehber ancak belki başka bir kuş olabilir.
[1] https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-meal-2/neml-suresi-27/ayet-14/kuran-yolu-meali-5
[2] Feridüddin Attar (2021), Mantık Al-Tayr (Çev. A. Gölpınarlı), İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
[3] Yavuz, K. (e-kitap), Gülşehrî’nin Mantıku’t-Tayrı (Gülşenname): Metin ve Aktarma, Ankara, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
KUŞLAR VE EDEBİYAT 